تاریخچه بته جقه (علی ساعی یگانه)

تاریخچه بته جقه

آنچنان که در تصاویر مشاهده میشود، در دوره ایران باستان (لرستان، هخامنشی، ساسانی و ... ) تصاویر حیواناتی مانند هما، سیمرغ، عقاب و شیر با بالهای شگفت که رد پای بته جقه در آن هویدا ست به خوبی دیده میشود.

سرو شاخ قوچ، لوح مالت گچی، از کیش (هنر ساسانی)

---------------------------------------------------

نقش برجسته روی کاشی لعاب دار، شیربالدار با شاخ، از شوش (هنر هخامنشی)

---------------------------------------------------

گچبری قرون 6 و 7 ،114 سانت متر در 175 ،متعلق به استور

---------------------------------------------------

مجسمه از تزیئنات دیواری، نقش برجسته گچی رنگارنگ، قرون 6 و 7 ،ارتفاع 116سانتی متر مجموعه بانو کوراتیمکن برنت

---------------------------------------------------

سرو نماد اهورامزداع نخل نماد میترا و نیلوفر نماد آناهیتاست که در مکانهای مخصوص در تخت جمشید حجاری شده و بازگو کننده اعتقادات و احترام آنها به این هدیه اهورایی میباشد.

هنوز در مکانهای مقدس و مذهبی ایران درخت سرو کهنسال را میتوان دید. درخت بخصوص سرو و هزاران گل و بته که شاید نشان خورشی )مظهر عظمت و عطوفت( باشد، بصورت تزئین در هنر و معماری ایران بسیار دیده میشود.

نمایی از نقش برجسته های تخت جمشید

---------------------------------------------------

سرستون شیردال دیس

---------------------------------------------------

در هنر ساسانی به کرات از بالهایی که به تعبیر نویسندگان معتبر، بال و به نظر نگارنده، برگها و حتی سرو خمیده استفاده شده است. همچنین مانند هنر هخامنشیان حیوانات بالدار مقدس میباشند. حتی در کاله پادشاهان ساسانی نیز ردپایی از پر یا همان بال دیده می شود.

الجورد- پادشاه ساسانی (سده 6-7 میلادی)، موزه لوور

---------------------------------------------------

به استناد روایات تاریخی علت پیدایش بته جقه را میتوان مرگ مزدک در راه آزادی و شکست نظام طبقاتی دوره ساسانی دانست. وی که مردی فرهیخته و دانشمند و از اهالی نیشابور بود در زمان قباد پیدا شد. مذهب وی به مذهب مانی بسیار نزدیک است. او نیز به جدایی روشنایی از تاریکی معتقد بود و عالم را ترکیبی از سه عنصر آب و آتش و خاک میدانست.

وی در سال دهم پادشاهی قباد با او آشنا شد و با کمک وی علیه ظلم و جور بزرگان شورش کرد. به همین علت پیروان مزدک را "العدلیه" ( پیروان اصول عدالت ) نامیدند.

مزدک که شاگرد معروف مانی بهشمار میرفت چنین اندیشههایی را به زبان آورد: نمایی از نقش برجسته های تخت جمشید سرستون شیردال دیس الجورد- پادشاه ساسانی )سده 6-7 میالدی(، موزه لوور اگر کسی ملک زیاد، زن زیاد، کنیز زیاد یا مال و منال زیاد دارد، از دستش میگیریم و به تساوی به دیگران میدهیم. بنحوی که هیچکس نتواند مدعی این باشد که بیشتر از دیگران دارد.

پس از گذشت مدتی قباد تحت تاثیر بزرگان و برای حفظ سلطنت خویش با کمک پسرش انوشیروان، مزدکیان را به جشنی دعوت کرد و مزدک و مزدکیان را از دم تیغ گذراند. بدین صورت مزدک این بزرگ مرد و پیامبر اخالقی روزگار ساسانیان ناجوانمردانه به قتل رسید.

مزدک در راه آزادی و شکست نظام طبقاتی زمان خود )ساسانیان( گام بزرگی برداشت و او نیز همچون سرو، آزاده بود و آزادی را میپرستید و چه زیبا بود که در این زمان پیروانش، برای بزرگداشت و به یاد ماندن نام بزرگ و عقاید عمیقش سرو را که در بین ایرانیان باستان مقدس و قابل توجیه و عالمت آزادی و پایداری و مقاومت بود به حالت خمیده و سوگوار نقش کردند و بدین وسیله بر آن شدند تا راه مزدک همچنان پایدار بماند و حق خود را به مزدک ادا نمایند و همین مساله به مرور زمان پایههای ظهور بته جقه را در ایران پدید آورد. بنابراین می توان دانست که بته جقه اصالتی بسیار عمیق و جاودان دارد، گو اینکه اگر چنین نبود این طرح نیز مانند نقوش فراوان دیگر به دست فراموشی سپرده میشد.

نخستین بار که نگاره باستانی بتهای به معنای واقعی جقه میشود و زیور کاله امیران می گردد در پایان دهه سوم سده نهم هجری است. در نیمه سده دهم نقش مایه بتهای منزلتی ویژه و جایگاهی برتر پیدا میکند و بسان عالمت شاهی و فرمانروایی زیور کاله دستار گونه شاهان و شاهزادگان میگردد. از این زمان است که بته جقه به مفهوم واقعی خود مصداق مییابد و شان نمادی نخستین )که تجسم رمزی و آذینی جاودانگی و بیمرگی و خرمی پاینده درخت سرو بود( در جایگاه باالتر اعتال مییابد و نماد فرمانروایی و قدرت منطقه میشود.

لازم به ذکر است که این کاربردها به کرات و در همه دورهها نشانه آن است که سرو و بطور کلی درختان در جوامع ایرانی از قدیماالیام قد است و احترام خاصی داشتند.

معروفترین طرحهای بتهای عبارتند از: بته جقه یا بته مادر بچه، بته ترمهای، بته سرآبندی ، بته قلمکار اصفهانی ، بته کردستانی یا هشت پر

---------------------------------------------------

منبع: کتاب بته چقه چیست؟/ طاهره عطوش

برچسبها: علی ساعی یگانه, ali saei yeganeh